Trong quan hệ lao động, ông chủ dùng tiền đổi lấy thời gian, sức lực của người làm thuê ở mức giá phù hợp. Khi cán cân lợi ích mất thăng bằng, người làm thuê có cảm giác bị bóc lột quá đáng, hoặc ông chủ thấy năng suất lao động không tương xứng chi phí bỏ ra, họ sẽ chọn cách dừng lại. Việc chia tay thường diễn ra chóng vánh, hiếm khi bị ràng buộc bởi tình cảm và đạo đức.
Sẽ thật đơn giản và tiện lợi nếu mọi mối quan hệ có thể định giá bằng tiền, nhưng con người luôn phức tạp, từng mối quan hệ cần được tạo lập và nuôi dưỡng khi chúng ta trao đổi những loại lợi ích khác nhau. Từ quan hệ chủ tớ, đối tác, đồng nghiệp, đến bạn bè, người thân, thậm chí cả gia đình ruột thịt, đều phụ thuộc vào sự cân bằng lợi ích. Đây không phải là suy nghĩ thực dụng. Đây là thực tế.
Khi nhắc đến lợi ích, số đông chúng ta vẫn ngầm định nó với vật chất đo đếm được như một chiếc phong bì, một căn nhà, một thoả thuận mua bán tài sản. Điều này đúng, đặc biệt trong thời đại kim tiền hiện nay, chúng ta vẫn đang phải cạnh tranh từng chút nguồn lực xã hội nhằm đảm bảo sự an toàn cho bản thân và gia đình.
Khác với vật chất, giá trị phi vật chất đa dạng hơn, mơ hồ và khó để hình dung hay lượng hoá. Tuỳ theo đặc thù mối quan hệ, chúng ta có thể liệt kê một số lợi ích phi vật chất phổ biến:
- Trong quan hệ lao động chủ – tớ: Là cơ hội thăng tiến, học tập, tích luỹ kinh nghiệm.
- Trong quan hệ bạn bè: Chia sẻ về cảm xúc, sự thoải mái về tinh thần, học hỏi, kết nối, hỗ trợ nhau khi cần.
- Trong quan hệ gia đình: Sự giáo dục, nuôi dưỡng, tình yêu thương, duy trì huyết thống, cảm giác hãnh diện và đạo đức khi hoàn thành nghĩa vụ của cha mẹ/con cái…
Cũng vì đặc điểm phức tạp nên lợi ích phi vật chất luôn lép vế trước sức nặng của những con số vật chất, thiếu hụt sự quan tâm và chỉ được đề cập khi có một mục tiêu cụ thể đi kèm. (Ví dụ như những ông chủ từ chối khéo việc tăng lương và thuyết phục nhân viên bằng lời hứa hẹn về cơ hội được thăng tiến, được học tập, được tích luỹ kinh nghiệm.)
Nắm được gốc rễ này giúp chúng ta tiến xa hơn trong khả năng thấu hiểu và cải thiện kỹ năng xây dựng quan hệ. Trước khi trao đi những lợi ích lớn lao, điều cơ bản nhất để giữ gìn một mối quan hệ là không làm tổn hại lợi ích của đối phương: Ông chủ trả lương đầy đủ; Người công nhân hoàn thành nhiệm vụ được giao; Những người hàng xóm có ý thức chung tay giữ sạch đường làng ngõ phố; Bạn bè không vô cớ lợi dụng, đặt điều, nói xấu nhau…
Dù chưa đem lại giá trị gia tăng, nhưng đây là ranh giới tối thiểu chúng ta cần có để tránh tạo ra xung đột và hỗn loạn.
Ở cấp độ cao hơn, mối quan hệ sẽ được nâng cấp khi cả hai bên cùng chủ động mang tới lợi ích cho nhau, cả giá trị vật chất và phi vật chất, tuỳ theo nhu cầu và năng lực đáp ứng của từng bên. Lúc này câu chuyện không còn là giữ kẽ hay phòng vệ, mà là sự cộng hưởng.
Với những mối quan hệ xã hội, xã giao, bạn bè, cán cân lợi ích nói chung sẽ ổn định. Chúng ta hiếm khi chấp nhận chịu thiệt quá đáng trong thời gian dài. Không ai muốn liên tục bỏ ra nhiều vốn liếng nhưng chỉ nhận lại sự hờ hững hoặc phần thiệt về mình. Nếu cán cân mất thăng bằng, cơ chế phòng vệ sẽ được kích hoạt để dừng cuộc chơi, cắt đứt mối quan hệ để bảo toàn lợi ích cá nhân trước khi quá muộn.
Gia đình, lại là môi trường hoàn toàn khác, các thành viên gắn kết bởi tình thân, máu mủ và huyết thống. Trong không gian này, cán cân lợi ích có độ dung sai mãnh liệt. Vì hạnh phúc gia đình, chúng ta sẵn sàng nhường nhịn, sẵn sàng nhận phần thiệt, thậm chí chấp nhận những sự đánh đổi mà nếu đặt ra ngoài xã hội sẽ bị coi là dại dột hoặc điên rồ. Sự nhường nhịn này không phải là phép tính lỗ vốn hay lòng cao thượng mù quáng, mà bởi gia đình là một phần máu mủ của chúng ta. Việc bảo vệ, nuôi dưỡng và mang lại hạnh phúc cho họ cũng chính là cách chúng ta thoả mãn nhu cầu được yêu thương, đảm bảo nghĩa vụ đạo đức và trách nhiệm. Trong gia đình, chúng ta chấp nhận cho đi nhiều hơn nhận lại, để đổi lấy một loại lợi ích phi vật chất tối cao – là sự bình yên nội tâm và cảm giác gắn kết thiêng liêng của tổ ấm.
Trao đổi lợi ích là việc hoàn toàn tự nhiên, và là nền tảng cho sự gắn kết của xã hội. Thay vì giấu giếm hay né tránh, hãy can đảm chấp nhận sự thật để chúng ta có thể sáng suốt hơn, cởi bỏ được thói quen phán xét cực đoan và những kỳ vọng viển vông lên người khác, là bước khởi đầu xây nên những mối quan hệ bền vững.
