Sau tuổi 30, tôi bắt đầu nghĩ nhiều hơn về động cơ thực sự của con người phía sau mỗi hành động. Khi cởi bỏ dần những lớp vỏ và bóc tách đến tận cùng bản chất của mọi việc ta làm, mọi lời ta nói, nguyên nhân trần trụi chỉ còn lại trong sáu chữ “Nhân chi sơ, tính vị lợi”. Dù vô tình hay hữu ý, mục tiêu nguyên thủy và cuối cùng của chúng ta luôn hướng đến đảm bảo, giữ gìn hoặc thỏa mãn lợi ích cá nhân. Cũng cần nói rõ ngay tại đây, “vị lợi” không xấu, cũng chẳng sai. Chấp nhận tính vị lợi không phải là bi quan tuyệt vọng, mà là sự can đảm rũ bỏ đi những ảo tưởng. Chỉ khi đó, ta mới thực sự thấu hiểu căn nguyên cốt lõi đang âm thầm vận hành, chi phối mọi mối quan hệ trong thế giới này.
Khi nói về lợi ích, phản xạ đầu tiên của đám đông sẽ ngầm định nó với những giá trị có thể cân đong đo đếm như tiền bạc, tài sản hay của cải vật chất. Góc nhìn ấy đúng, nhưng chưa đủ, và vô tình làm nhiễu đi bức tranh toàn cảnh vì sự thiếu vắng của những lợi ích phi vật chất. Lợi ích phi vật chất tồn tại ở mọi nơi, điển hình như việc theo đuổi kiến thức để thỏa mãn trí tò mò, thoả mãn đam mê lấp đầy trí tuệ, hay những mưu cầu về tình cảm, sự vui vẻ, thoải mái, về những khoái lạc nhất thời. Ở mức độ cao hơn, đó là sự khát khao quyền lực, là nhu cầu được công nhận và nể trọng. Nhưng đỉnh cao nhất của lợi ích phi vật chất, và cũng là chiếc vỏ bọc hoàn hảo giúp che đậy bản tính vị lợi, chính là cảm giác được là một người có trách nhiệm và cảm giác là người có đạo đức. Chúng ta thường có xu hướng phân định rạch ròi giữa hành vi đạo đức cao cả với vụ lợi cá nhân. Nhưng nếu thành thật đào sâu vào nội tâm, việc thực thi một nghĩa vụ đạo đức (như làm từ thiện) hay hoàn thành một trách nhiệm lại mang về cho chính người thực hiện sự thanh thản, niềm tự hào và cảm giác thỏa mãn cái tôi khi được làm việc tốt.
Ngắn hạn và dài hạn
Hai nhân viên cùng bị sếp mắng. Người thứ nhất đùng đùng nổi giận, cãi tay đôi với sếp rồi nộp đơn nghỉ việc. Người thứ hai chọn nuốt ấm ức vào trong, nhẫn nhịn và tiếp tục làm việc. Nếu vội vàng phán xét, chúng ta sẽ thấy một kẻ bốc đồng và một người nhu nhược. Nhưng khi soi chiếu qua lăng kính vị lợi, họ chỉ đơn giản là đang bảo vệ những ưu tiên khác nhau. Người thứ nhất chọn bảo vệ cảm xúc nhất thời, anh ấy thà mất việc chứ không chấp nhận để cái tôi bị tổn thương, anh ấy cần sự thỏa mãn và giải tỏa tâm lý ngay lập tức. Ngược lại, người thứ hai chọn sự an toàn dài hạn, với cô ấy, gạt bỏ cái tôi ngay lúc này là mức phí rẻ nhất để bảo toàn nguồn thu nhập, vị trí công việc hay lộ trình sự nghiệp còn đang dang dở. Cùng là bảo vệ lợi ích bản thân, nhưng lựa chọn và hành động của mỗi cá nhân có thể rất khác nhau. Hiểu rõ bản chất vị lợi, chúng ta sẽ giải mã được những hành vi tưởng như đi ngược với bản năng tư lợi. Khi một người chấp nhận nhún nhường hay nhận phần thiệt về mình ở hiện tại, đó hiếm khi là sự hy sinh vô điều kiện hay lòng cao thượng mù quáng, ẩn sau đó là kỳ vọng đầu tư vô hình ở tương lai.
Gia đình – Tận cùng của sự hy sinh
Việc nhắc đến lợi ích trong mối quan hệ gia đình là chủ đề nhạy cảm và thường bị né tránh trong những cuộc thảo luận. Các bậc cha mẹ luôn sẵn sàng làm mọi thứ, chịu đựng mệt mỏi, hy sinh thời gian, sức khoẻ, tiền bạc, thậm chí cả mạng sống vì con. Đó chính xác là hành động vĩ đại. Nhưng ở tận cùng sâu thẳm, sự hy sinh ấy là vì con, hay vì bản thân cha mẹ? Nếu đủ dũng cảm để đối diện, câu trả lời là cả hai. Ngay từ điểm xuất phát, việc quyết định sinh ra một đứa trẻ là mong cầu của người cha và người mẹ. Đó có thể là khao khát duy trì nòi giống, là mong muốn lấp đầy khoảng trống để có một gia đình hoàn chỉnh, hay đơn giản là nhu cầu mãnh liệt được trao đi yêu thương. Khi dốc hết tâm sức để nuôi dạy và bảo vệ đứa trẻ, cha mẹ thực chất đang bảo vệ “tác phẩm” quan trọng nhất của đời mình, bảo vệ giọt máu của chính mình. Những vất vả, hy sinh được đền đáp bằng cảm giác bình yên khi thấy con khôn lớn, sự thỏa mãn khi làm tròn trách nhiệm với họ hàng, và niềm hạnh phúc khi được làm bậc sinh thành đúng nghĩa… Nhìn thấu việc này hoàn toàn không làm tình cảm gia đình bớt đi sự vĩ đại hay trở nên thực dụng. Ngược lại, nó cởi bỏ đi chiếc áo khoác đạo đức nặng nề của sự hy sinh vô điều kiện, giúp ta trân trọng thực tế rằng mọi sự vun đắp ấy là tự nguyện, bắt nguồn từ chính khao khát sâu thẳm của mỗi người, chứ không phải là món nợ ép buộc mà một trong hai bên phải gồng mình gánh vác.
“Tính vị lợi” không xấu, cũng không cần phải giấu giếm, nó là một phần luôn tồn tại trong bản ngã của mỗi chúng ta, là bản năng sinh tồn cốt lõi, là động cơ nguyên thủy thúc đẩy sự phát triển của toàn bộ xã hội loài người. Khi chúng ta đủ can đảm để thấu hiểu và chấp nhận bản chất vị lợi, ta sẽ tự động buông bỏ được thói quen phán xét cực đoan và những kỳ vọng viển vông lên người khác. Thay vì đòi hỏi sự hy sinh vô điều kiện hay ảo tưởng về những giá trị tuyệt đối, ta học được cách thấu cảm, tôn trọng ranh giới cá nhân và tìm cách dung hòa lợi ích của mình với mọi người xung quanh, để sống một cuộc đời chân thật, bao dung và trọn vẹn.
